سرطان‌های خون

سرطان‌های خون شامل انواعی از سرطان‌های درگیرکننده سلول‌های خونی، مغز استخوان و سیستم لنفاوی هستند. مغز استخوان بخشی نرم و اسفنجی است که در مرکز استخوان‌ها قرار گرفته و مسئول ساخت سلول‌های خونی است. سلول‌های خونی شامل گلبول‌های سفید، گلبول‌های قرمز و پلاکت‌ها هستند. سیستم لنفاوی مجموعه‌ای از اعضا، رگ‌ها و بافت‌هاست که مسئولیت محافظت از بدن در برابر عفونت‌ها و حفظ تعادل مایعات را در بدن بر عهده دارد. سرطان‌های خون به‌طورکلی 10 درصد از سرطان‌های تشخیص داده‌شده را تشکیل می‌دهند.

در بیماری سرطان خون، تغییراتی در ژن سلول‌های خونی رخ می‌دهد. این تغییرات که علت آن دقیقاً مشخص نیست، سبب ایجاد سلول‌های خونی غیرنرمال و رشد و تقسیم آن‌ها با سرعتی بیش از سرعت معمول رشد سلول‌ها می‌شود. این سلول‌ها حتی ممکن است بیشتر از سلول‌های عادی عمر کنند. در نهایت با توجه به تولید بی‌رویه سلول‌های غیرنرمال توسط مغز استخوان، تعداد سلول‌های نرمال کم می‌شود. با کم شدن این سلول‌ها، توانایی بدن برای حمل اکسیژن، مبارزه با عفونت‌ها و کنترل خون‌ریزی کاهش می‌یابد.

انواع سرطان‌های خون

  1. لوسمی‌ها: این نوع سرطان خون، مغز استخوان و سلول‌های خونی را درگیر می‌کند و بسته به سرعت رشد سلول‌ها، در دو دسته حاد و مزمن تقسیم‌ می‌شود.
  2. لنفوم‌ها: این دسته سرطان‌های سیستم لنفاوی هستند و دسته‌ای از گلبول‌های سفید خون را درگیر می‌کنند و به دو زیرگروه اصلی با نام‌های هوچکین و غیرهوچکین تقسیم می‌شوند.
  3. میلوم‌ها: همان مولتیپل میلوماست که در آن، نوع خاصی از گلبول‌های سفید که وظیفه تولید آنتی‌بادی برای مقابله با عفونت‌ها را بر عهده دارند، درگیر می‌شوند.

علائم سرطان‌های خون بسته به نوع بیماری ممکن است متفاوت باشد. اما شایع‌ترین علائم این بیماری عبارت‌اند از:

  • درد استخوانی، مفاصل یا شکم
  • سرفه یا درد قفسه سینه
  • خون‌ریزی یا کبودی
  • خستگی
  • تب
  • عفونت‌های مکرر
  • رنگ‌پریدگی
  • تورم غدد لنفاوی، کبد و طحال
  • کاهش وزن بدون علت
  • ضعف یا گزگز
  • خارش یا ضایعات پوستی بدون علت
  • تعریق شبانه

عوامل خطرساز

با اینکه هنوز مشخص نیست چرا برخی افراد به سرطان خون مبتلا می‌شوند و برخی خیر، عوامل خطرساز بسته به نوع بیماری شامل موارد زیر هستند:

ریسک‌فاکتور‌های نوع لوسمی این بیماری عبارت‌اند از:

  • شیمی‌درمانی
  • در تماس بودن با مواد شیمیایی عامل سرطان مانند فرمالدئید یا بنزن
  • سابقه خانوادگی این بیماری در بستگان درجه یک
  • ابتلا به سندرم داون
  • ابتلا به سندرم میلودیسپلاستیک که طی آن مغز استخوان تعداد بسیار کمی از سلول‌های سالم را تولید می‌کند.
  • رادیوتراپی
  • سن زیاد
  • استعمال دخانیات

ریسک فاکتور‌های نوع لنفوم این بیماری عبارت‌اند از:

  • عفونت‌هایی مانند ایدز، هپاتیت C، هلیکوباکتر پیلوری (باکتری معده) و …
  • عوامل ژنتیکی مانند داشتن فرزند، پدر، مادر، برادر یا خواهر مبتلا به لنفوم
  • سرکوب سیستم ایمنی به‌دنبال یک بیماری خودایمنی یا مصرف دارو‌های سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
  • چاقی یا اضافه‌وزن
  • تماس‌های کاری یا محیطی با مواد شیمیایی خاص مانند حشره‌کش‌ها، سموم گیاهی و بنزن
  • سن زیاد
  • رادیوتراپی

روش پیشگیری خاصی برای ابتلا به سرطان خون وجود ندارد، اما به‌طورکلی می‌توان با بهبود سبک زندگی و اجتناب از تماس با برخی فاکتور‌های محیطی، ریسک ابتلا به این بیماری را کاهش داد. اقدامات زیر مفید هستند:

  • دوری از مواد شیمیایی که می توانند باعث ایجاد سرطان شوند.
  • دوری از رفتار‌هایی که می توانند افراد را مستعد ابتلا به ایدز یا هپاتیت C کند.
  • اجتناب از تماس با اشعه در موارد غیرضروری
  • ترک مصرف تنباکو
  • رژیم غذایی سالم
  • فعالیت فیزیکی

پزشک این بیماری را با بررسی علائم بیماران و سوابق پزشکی آن‌ها تشخیص می‌دهد. انجام معاینات بالینی کامل در تشخیص بیماری ضرورت دارد. انواعی از تست‌های خونی و تصویربرداری ممکن است توسط پزشک درخواست شود که این تست‌ها در انواع مختلف سرطان‌های خون ممکن است متفاوت باشد. این تست‌ها شامل موارد زیر می‌شود:

  • شمارش کامل سلول‌های خونی: برای مثال، در لوسمی ممکن است شمارش گلبول‌های سفید بیماران افزایش یا کاهش و تعداد گلبول‌های قرمز و پلاکت‌های فرد کاهش ‌یابد.
  • سایر تست‌های خونی: مثل مارکر‌های تومور‌های خونی
  • روش‌های تصویربرداری مانند سی‌تی اسکن، ام‌آرآی و پت‌اسکن: برای مثال، سی‌تی اسکن برای بررسی ضایعات استخوانی میلوم‌ها، ام‌آرآی برای بررسی ضایعات نخاعی ناشی از بیماری استفاده می‌شود.
  • نمونهگیری (بیوپسی) مغز استخوان: برای بررسی تغییرات ژنتیکی سلول‌های مغز استخوان و تعیین درصد سلول‌های غیرنرمال مغز استخوان استفاده می‌شود.
  • بررسی سلول‌های خونی: در این روش، سلول‌های خونی فرد زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود.

پزشک متخصص برای درمان سرطان خون، بسته به سن بیمار، سلامت عمومی فرد و نوع سرطان خونی که فرد به آن مبتلاست، ممکن است روش‌های درمانی متفاوتی را انتخاب کند. بعضی از درمان‌های رایج این بیماری عبارت‌اند از:

  • شیمیدرمانی: داروهای مختلفی برای شیمی‌درمانی بیماران به‌منظور از بین بردن سلول‌های سرطانی یا کاهش سرعت پیشرفت بیماری استفاده می‌شود.
  • رادیوتراپی: رادیوتراپی با آسیب زدن به ژن سلول‌های غیرنرمال، مانع از تکثیر آن‌ها می‌شود. رادیوتراپی عموماً در کنار سایر درمان‌ها استفاده می‌شود.
  • ایمونوتراپی: در این درمان‌ها از سیستم ایمنی بیمار برای مبارزه با سلول‌های سرطانی کمک گرفته می‌شود. در این روش، درمان‌ها سبب ساخت سلول‌های ایمنی بیشتر یا کمک به شناسایی سلول‌های سرطانی توسط سلول‌های سیستم ایمنی می‌شوند.
  • درمان‌های هدفمند: این درمان‌ها تغییرات ژنتیکی را که سبب تبدیل سلول‌های نرمال به سلول‌های غیرنرمال می‌شوند، هدف قرار می‌دهند.
  • درمان‌های وابسته به سلول‌های ایمنی (سلول‌های (T: در این درمان‌ها، پزشک از انواعی از گلبول‌های سفید بیمار برای درمان استفاده می‌کند.
  • پیوند مغز استخوان: برای درمان این بیماری از دو نوع پیوند مغز استخوان استفاده می‌شود. برای انجام پیوند یا از سلول‌های مغز استخوان خود فرد یا از سلول‌های فرد دیگری (دهنده) استفاده می‌شود.

بهبود سبک زندگی به کنترل بهتر سرطان خون کمک می‌کند.

  • ورزش منظم: انجام ورزش‌های مناسب تحت نظر پزشک
  • استراحت کافی: خستگی یکی از علائم شایع این بیماری است. افراد باید زمانی که احساس خستگی دارند، استراحت کافی داشته باشند.
  • رژیم غذایی سالم: درصورت ایجاد اختلال در غذا خوردن و اشتها، بیماران باید از متخصص تغذیه کمک بگیرند.
  • مدیریت استرس: تمرین تکنیک‌های آرامش‌بخش، مانند مدیتیشن و یوگا
  • بهداشت محیط: بیمار باید با مشورت پزشک از خود در برابر ابتلا به بیماری‌ها محافظت کند (برای مثال، قرار نگرفتن در محیط‌های آلوده و خیلی شلوغ).
  • توجه به سلامت احساسی و روانی: درصورت بروز علائم افسردگی، به‌ویژه درصورتی‌که این علائم مانع از فعالیت‌های روزانه فرد شود یا بیش از دو هفته ادامه داشته باشد، بیمار باید پزشک خود را مطلع کند. در این مواقع می‌توان از مشاور یا گروه‌های حمایتی کمک گرفت.