مالتیپل اسکلروزیس (Multiple Sclerosis: MS) نوعی بیماری خودایمنی و التهابی مزمن است که به سیستم عصبی مرکزی (مغز و نخاع) آسیب می‌زند. در این بیماری، سیستم ایمنی به اشتباه به پوشش اطراف رشته‌های عصبی حمله کرده و باعث اختلال در انتقال پیام‌های عصبی و بروز علائم مختلف می‌شود.

در بیماری ام‌اس، سیستم ایمنی به‌اشتباه به میلین (پوشش محافظتی رشته‌های عصبی در مغز و نخاع) حمله کرده و باعث التهاب و تخریب آن می‌شود. این آسیب باعث ایجاد پلاک‌های التهابی در سیستم عصبی مرکزی شده و روند انتقال پیام‌های عصبی را کند یا مختل می‌کند. در نتیجه، علائمی مانند ضعف عضلانی، بی‌حسی، مشکلات بینایی و تعادلی ظاهر می‌شوند. با گذشت زمان، ممکن است خود رشته‌های عصبی (آکسون‌ها) نیز آسیب ببینند که می‌تواند منجر به علائم دائمی شود. هرچند هنوز علت دقیق بروز این بیماری مشخص نیست، ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی ممکن است در بروز آن نقش داشته باشد.

انواع ام‌اس

بیماری ام‌اس براساس الگوی پیشرفت بیماری و بروز علائم آن، به چهار نوع تقسیم می‌شود که عبارت‌اند از:

  • ام‌اس عودکننده-فروکش‌کننده (Relapsing-Remitting MS: RRMS)

شایع‌ترین نوع بیماری ام‌اس است که حدود ۸۵ درصد از افراد مبتلا به این بیماری را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این نوع از بیماری با دوره‌های عود (ایجاد علائم جدید یا بدتر شدن علائم قبلی) و به دنبال آن، دوره‌های بهبودی (رفع کامل یا بهبود علائم) مشخص می‌شود.

  • ام‌اس پیش‌رونده اولیه Primary-Progressive MS: PPMS))

حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افراد مبتلا به ام‌اس را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این نوع از بیماری با بدتر شدن تدریجی علائم از ابتدا، بدون عود یا بهبودی محسوس، مشخص می‌شود.

  • ام‌اس پیش‌رونده ثانویه ( (Secondary-Progressive MS: SPMS

به‌طور معمول، پس از سال‌ها ابتلا به نوع RRMS، نوع بیماری به این شکل تغییر می‌یابد. این نوع از بیماری با بدتر شدن تدریجی علائم بدون عود یا بهبودی محسوس مشخص می‌شود.

  • ام‌اس عودکننده پیش‌رونده ( (Progressive-Relapsing MS: PRMS

یک نوع نادر از بیماری است که حدود ۵ درصد از افراد مبتلا به ام‌اس را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این نوع از بیماری با بدتر شدن مداوم علائم از هنگام شروع بیماری، همراه با رخداد عودهای گاه‌به‌گاه مشخص می‌شود.

این دسته‌بندی به درک روند پیشرفت بیماری، پیش‌بینی شدت آن و انتخاب درمان‌های مناسب کمک می‌کند.

علائم و نشانه‌های ام‌اس در هر فرد و در زمان‌های مختلف، بسته به محل و شدت آسیب‌ عصبی متفاوت است. همچنین همه افرادی که به ام‌اس مبتلا هستند، ممکن است همه این علائم را تجربه نکنند. شایع‎ترین علائم و نشانه‌های این بیماری عبارت‌اند از:

  • خستگی و ضعف: حتی پس از استراحت
  • مشکلات حرکتی: کاهش قدرت انقباض یا گرفتگی عضلات، لرزش
  • اختلال در تعادل و هماهنگی: زمین خوردن‌ مکرر، مشکل در هماهنگی حرکات هنگام انجام کارهای ظریف
  • بی‌حسی، سوزن‌سوزن شدن یا درد: مخصوصاً در دست‌ها، پاها یا صورت
  • اختلالات بینایی: تاری دید، درد چشم‌، دوبینی، از دست دادن ناگهانی بینایی، اختلال در حرکت یا حرکات غیرارادی چشم
  • مشکلات در گفتار و بلع: مشکل در بیان کلمات یا درک گفتار دیگران، مشکل در بلع
  • مشکلات شناختی: اختلال در تمرکز، حافظه و پردازش اطلاعات
  • اختلالات مثانه و روده: تکرر ادرار، بی‌اختیاری ادرار، یبوست، بی اختیاری مدفوع، سوءهاضمه
  • تغییرات خلقی: اضطراب، افسردگی یا نوسانات خلقی
  • مشکلات جنسی: کاهش میل جنسی، کاهش تحریک جنسی، اختلال در نعوظ (در مردان) و کاهش رطوبت واژن (در زنان)

این علائم ممکن است به‌صورت دوره‌ای ظاهر شوند و بهبود یابند یا به‌تدریج پیشرفت کنند.

وجود برخی فاکتورها باعث افزایش احتمال ابتلا به بیماری ام‌اس می‌شود، این موارد عبارتند از:

  •  جنسیت: زنان حدود ۲ تا ۳ برابر بیشتر از مردان در معرض ابتلا هستند.
  •  سن: ام‌اس معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ سالگی بروز می‌کند.
  •  ژنتیک: داشتن سابقه خانوادگی ممکن است احتمال ابتلا را بیشتر کند.
  •  عفونت‌های ویروسی: ابتلا به ویروس اپشتین بار (EBV-Epstein Barr Virus) ، عامل بیماری مونونوکلئوز عفونی، ممکن است در بروز بیماری نقش داشته باشد.
  •  کمبود ویتامین :D تماس کم با نور خورشید و کمبود ویتامین D با افزایش خطر ابتلا به این بیماری مرتبط است.
  • سیگار کشیدن: خطر ابتلا و شدت بیماری را افزایش می‌دهد.
  •  چاقی در دوران نوجوانی: به‌ویژه در زنان، با افزایش احتمال ابتلا مرتبط است.
  •  عوامل جغرافیایی: شیوع ام‌اس در مناطق دور از خط استوا بیشتر است.

اگرچه راه قطعی برای پیشگیری از ام‌اس وجود ندارد، می‌توان با رعایت برخی نکات خطر ابتلا را کاهش داد:

✔ دریافت کافی ویتامین D: قرار گرفتن در معرض نور خورشید و مصرف مکمل درصورت نیاز

✔ تغذیه سالم: رژیم غذایی غنی از میوه، سبزیجات، ماهی و چربی‌های سالم

✔ ورزش منظم: حفظ وزن مناسب و کاهش التهاب بدن

✔ ترک سیگار

✔ پیشگیری از عفونت‌های ویروسی: به‌ویژه ویروس اپشتین بار با رعایت بهداشت و اجتناب از به اشتراک گذاشتن وسایل شخصی

✔ مدیریت استرس: مدیتیشن، یوگا و خواب کافی

تشخیص ام‌اس به دلیل ماهیت متغیر علائم و نبود یک روش تشخیصی واحد، نیاز به بررسی‌های دقیق پزشکی دارد. تشخیص این بیماری توسط پزشک متخصص و بر اساس بررسی علائم و انجام بعضی از تست‌های لازم بسته به شرایط هر بیمار صورت می‌گیرد. مهم‌ترین روش‌های تشخیص عبارت‌اند از:

✔شرح حال کامل: شامل علائم و عوامل تشدید‌کننده بیماری و سابقه پزشکی فرد و افراد خانواده

✔ معاینه عصبی: بررسی عملکرد حسی، قدرت عضلانی، هماهنگی، تعادل، واکنش‌ها و بینایی

✔ تصویربرداری با MRI: شناسایی ضایعات (پلاک‌ها) در مغز و نخاع و بررسی تغییرات آن‌ها از نظر موقعیت و اندازه در طول زمان

✔ آزمایش مایع مغزی-نخاعی: بررسی نشانه‎های وجود التهاب در سیستم عصبی

✔ بررسی پتانسیل‌های تحریکی (Evoked Potentials): ارزیابی سرعت انتقال پیام‌های عصبی در مسیرهای بینایی، شنوایی یا حسی

✔ آزمایش‌ خون یا تست‌های دیگر نیز ممکن است در صورت صلاحدید پزشک و برای رد دیگر بیماری‌ها انجام شوند.

تشخیص ام‌اس معمولاً به ترکیب این روش‌ها نیاز دارد و ممکن است زمان‌بر باشد.

داروهای ام‌اس به سه دسته کلی تقسیم می‌شود:

  • داروهای مورد استفاده در هنگام عود بیماری: این داروها با مهار سیستم ایمنی، به کنترل عود بیماری کمک نموده، از آسیب بیشتر به سیستم عصبی جلوگیری می‌کنند.
  • داروهای تعدیل‌کننده بیماری (Disease modifying therapies, DMTs): این داروها با تعدیل عملکرد سیستم ایمنی، آسیب به سیستم عصبی را کاهش می‌دهند و پیشرفت بیماری را کنترل می‌کنند؛ مانند: اُکرلیزومب، فینگولیمود و اوزانیمود
  • داروهای کنترل‌کننده علائم: این داروها به کاهش علائم ایجادشده به‌دنبال آسیب اعصاب در ام‌اس مانند درد، خستگی، گرفتگی عضلانی، مشکلات راه رفتن، اختلالات خلقی و جنسی و مشکلات در عملکرد مثانه و روده کمک می‌کنند.

در کنار درمان‌های دارویی، فعالیت بدنی مناسب تحت نظر متخصص پزشکی ورزشی، فیزیوتراپی، کاردرمانی و استفاده از خدمات روان‌شناسی نیز در بهبود کیفیت زندگی مبتلایان به ام‌اس موثر است.

رعایت سبک زندگی سالم می‌تواند به مدیریت علائم بیماری ام‌اس کمک کند.

✔تغذیه سالم: مصرف میوه، سبزیجات، ماهی و چربی‌های مفید و عدم مصرف مواد غذایی فراوری‌شده و ناسالم

✔داشتن فعالیت بدنی مناسب: فعالیت بدنی مستمر مانند یوگا یا شنا که علاوه‌بر کمک به بهبود مشکلات حرکتی بیمار، در بهبود شرایط روحی نیز کمک کننده است

✔ مدیریت استرس: مدیتیشن، خواب کافی، استفاده از خدمات روان‌شناسی

✔ ترک سیگار و الکل

✔ کنترل دمای محیط: خودداری از قرارگیری یا فعالیت بدنی شدید در محیط‌های گرم و مرطوب در راستای جلوگیری از تشدید علائم عصبی و پوشیدن لباس خنک، نوشیدن مایعات سرد و دوش آب خنک در چنین شرایطی، خودداری از قرارگیری در محیط‌های بسیار سرد در راستای جلوگیری از تشدید علائمی مثل گرفتگی یا سفتی عضلات و استفاده از لباس‌های گرم و تجهیزات محافظ مانند دستکش و شال در چنین شرایطی

✔به‌کار گیری روش‌هایی برای کنترل خستگی: تنظیم زمان انجام فعالیت‌های روزانه با توجه به میزان خستگی در ساعات مختلف روز، گنجاندن زمان‌هایی برای استراحت در برنامه روزانه، اولویت بندی فعالیت‌ها، بهبود وضعیت قرار گیری بدن در هنگام انجام فعالیت‌های مختلف برای کاهش فشار به بدن و مصرف انرژی، تغییر چینش وسایل مورد نیاز برای کاهش میزان فعالیت برای دسترسی به آن‌ها و استفاده از کمک دیگران در انجام کارها