به زخم معده و زخم اثنی عشر اصطلاحاً زخم‌های پپتیک گفته می‌شود. بیماری زخم پپتیک حالتی است که در آن روی دیواره‌ی داخلی دستگاه گوارش زخم ایجاد می‌شود. واژه‌ی «پپتیک» از نام پپسین گرفته شده‌است؛ پپسین آنزیمی است که همراه با اسید معده به هضم غذا کمک می‌کند. این مواد برای تجزیه‌ی غذا لازم‌اند، اما ذاتاً خورنده و قوی هستند.
به‌طور طبیعی، یک لایه محافظِ مخاطی قوی، دیواره‌ی دستگاه گوارش را از این اسید و آنزیم‌ها محافظت می‌کند. اما وقتی این محافظت ضعیف شود یا از بین برود، اسید و پپسین به لایه‌ی داخلی آسیب می‌زنند و زخم ایجاد می‌شود. این زخم‌ها بیشتر در معده یا ابتدای روده باریک ایجاد می‌شوند، چون اسید و پپسین در این بخش‌ها فعال‌ترند. البته زخم‌ها را در بخش‌های دیگری از دستگاه گوارش هم می‌توان دید..
انواع زخم پپتیک: معمولاً زخم‌ها در معده (حدود 2۰٪ زخم‌ها) یا ابتدای روده باریک (حدود ۸۰٪ زخم‌ها) ایجاد می‌شوند؛ در موارد نادر، زخم در بخش‌های دیگر دستگاه گوارش هم ایجاد می‌شود.
دستگاه گوارش یک لایه مخاطی محافظ دارد که از بافت داخلی در برابر اسید و آنزیم‌ها محافظت می‌کند و کمک می‌کند آسیب‌ها ترمیم شوند. زخم پپتیک زمانی ایجاد می‌شود که این لایه محافظ ضعیف شود. معمولاً این مشکل به‌صورت طولانی‌مدت اتفاق می‌افتد تا دفاع بدن آن‌قدر کم شود که اسید بتواند به دیواره آسیب بزند. شایع‌ترین دلایل عبارتند از:
از علل کمتر شایع می‌توان به عفونت‌های دیگر، شیمی‌درمانی، بیماری کرون، کاهش خون‌رسانی (ایسکمی)، رادیوتراپی، بیماری شدید، سرطان معده و سندرم زولینگر-الیسون (ترشح بیش‌ازحد اسید) اشاره کرد.
حدود ۷۰٪ افراد مبتلا ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند. اما شایع‌ترین علائم شامل درد در قسمت بالای شکم (درد اپی‌گاستر) و سوءهاضمه است، که معمولاً بعد از غذا خوردن ایجاد می‌شود و به صورت سوزش یا احساس خراشیدگی در معده حس می‌شود.
سایر علائم ممکن است شامل نفخ، آروغ زدن، سوزش معده (ریفلاکس)، کاهش اشتها، تهوع و استفراغ و یا دردی که شب‌ها باعث بیدار شدن از خواب می‌شود، باشد.
احتمال ابتلا به زخم پپتیک زمانی بیشتر است که فرد عفونت هلیکوباکترپیلوری داشته باشد، NSAID زیاد مصرف کند و یا هر دو مورد را هم‌زمان داشته باشد. عوامل دیگری مثل سیگار، الکل و بعضی داروها نیز می‌توانند خطر را بیشتر کنند.
دو اقدام اصلی برای کاهش احتمال ایجاد زخم پپتیک بسیار مهم هستند:
اگر علائم فرد احتمال وجود زخم پپتیک را نشان بدهد، پزشک ابتدا معاینه می‌کند و سپس برای بررسی وجود عفونت هلیکوباکترپیلوری درخواست آزمایش می‌دهد. این آزمایش معمولاً به دو روش انجام می‌شود: تست تنفسی و یا آزمایش مدفوع.
برای بررسی زخم‌های بزرگ‌تر، ممکن است از تصویربرداری مانند سی‌تی‌اسکن یا گرافی (X-Ray) دستگاه گوارش استفاده شود. در بسیاری از بیماران، تشخیص قطعی با آندوسکوپی فوقانی انجام می‌شود. آندوسکوپی این امکان را می‌دهد که پزشک زخم را مشاهده و در صورت نیاز نمونه‌برداری کند و آزمایش مستقیم هلیکوباکترپیلوری انجام دهد.
در بیشتر موارد، داروها باعث بهبود کامل زخم می‌شوند. اما اگر زخم دچار عوارضی مثل خونریزی یا سوراخ شدن شود، نیاز به مراقبت‌های بیشتری دارد. بسیاری از این مشکلات را می‌توان حین آندوسکوپی درمان کرد. داروهای مورد استفاده معمولاً یا به کاهش اسید و محافظت از دیواره معده و روده، یا به درمان عفونت کمک می‌کنند. انواع داروها برای این بیماری شامل موارد زیر می‌باشند:
اقدامات درمانی: اگر زخم خونریزی داشته باشد، پزشک معمولاً آن را با آندوسکوپی درمان می‌کند (با سوزاندن محل خونریزی (کوتر) یا تزریق دارو) و در صورتی که زخم سوراخ شده باشد، معمولاً نیاز به ترمیم جراحی دارد.
جراحی‌های نادر: در موارد کمی که زخم با دارو خوب نمی‌شود یا مرتب عود می‌کند، ممکن است جراحی لازم باشد. این جراحی‌ها می‌توانند شامل برداشتن بافت‌های اسکاری یا باز کردن خروجی معده که تنگ شده‌است، باشد و یا قطع عصب واگ که باعث کاهش ترشح اسید می‌شود.
برای اینکه زخم سریع‌تر بهبود یابد و از زخم‌های بعدی جلوگیری شود، بهتر است از موارد زیر اجتناب شود:
رژیم غذایی خاصی که ثابت شده باشد مستقیماً باعث بهبود زخم شود وجود ندارد. اما مصرف میوه‌ها، سبزیجات و غذاهای پرفیبر می‌تواند خطر ایجاد زخم‌های آینده را کمتر کند و به سلامت دستگاه گوارش کمک کند.