آزمایش اسپرم چیست؟ نحوه انجام، تفسیر نتایج و نکات مهم تست اسپرم

هنگامی که رویای فرزندآوری یک زوج با تأخیر مواجه می‌شود، تمرکز ارزیابی‌های اولیه به سمت سلامت دستگاه تولیدمثل زنان معطوف می‌شود. با این حال، تقریباً در ۵۰ درصد از موارد ناباروری زوجین، عامل مردانه به تنهایی یا در کنار عوامل زنانه نقش دارد. اولینو در دسترس‌ترین گام تشخیصی، انجام آزمایش ناباروری مردان یا همان آزمایش اسپرم است.

همان‌طور که آشنایی با علائم ناباروری در زنان برای پیگیری زودهنگام ضروری است، درک اهمیت ارزیابی مردان نیز مهم است. بسیاری از علل ناباروری مردانه قابل بررسی و در برخی موارد قابل درمان یا مدیریت هستند؛ روش‌های کمک‌باروری نیز می‌توانند احتمال فرزندآوری را افزایش دهند.

مطالب این مقاله صرفاً جنبه آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی بالینی، تشخیص و تجویز پزشک متخصص نیست. برای بررسی دقیق وضعیت باروری خود، مراجعه به اورولوژیست یا فلوشیپ ناباروری همواره اولین و مهم‌ترین اقدام است.

در ادامه این مقاله، به بررسی دقیق ماهیت آزمایش اسپرم، شرایط نمونه‌گیری، تفسیر شاخص‌های کلیدی و اقدامات پس از آن خواهیم پرداخت. برای درک بهتر مفهوم کلی اختلالات باروری، پیشنهاد می‌کنیم مقاله ناباروری چیست؟ از انواع ناباروری تا تازه‌ترین راه‌های تشخیص را نیز مطالعه کنید.

آزمایش اسپرم چیست و چه کاربردی دارد؟

برای ورود به بحث، ابتدا باید بدانیم این ارزیابی دقیقاً چه چیزی را می‌سنجد. آزمایش اسپرم یا آنالیز مایع منی (Semen Analysis)، یک بررسی آزمایشگاهی استاندارد است که حجم و برخی ویژگی‌های فیزیکی مایع منی و همچنین تعداد، غلظت، تحرک و مورفولوژی اسپرم‌ها را ارزیابی می‌کند. این آزمایش اطلاعات مهمی درباره احتمال وجود عامل مردانه ارائه می‌دهد، اما به‌تنهایی توانایی لقاح یا باروری قطعی فرد را تعیین نمی‌کند.

آزمایش اسپرم یکی از بررسی‌های پرکاربرد در ارزیابی ناباروری مردان است. نتایج آن در کنار شرح‌حال، معاینه، علت زمینه‌ای، مدت ناباروری، سن و وضعیت باروری شریک زن و سایر بررسی‌ها، به پزشک در انتخاب مسیر درمان کمک می‌کند.

چه زمانی آزمایش اسپرم تجویز می‌شود؟

اگر بعد از یک سال رابطه منظم و بدون پیشگیری بارداری اتفاق نیفتد، ارزیابی زوج آغاز می‌شود. آزمایش اسپرم اولین قدم در سمت مرد است. اگر سن همسر بالاتر از 35 سال باشد، این عدد به 6 ماه کاهش می‌یابد. در این شرایط، پزشک متخصص اورولوژی یا فلوشیپ، ارزیابی ناباروری مردان را با این تست آغاز می‌کند. علاوه بر این، کاربرد دوم این آزمایش، بررسی وازکتومی (بستن مجاری منی‌بر یا وازدفران در مردان) است. پزشک معمولاً ۸ تا ۱۶ هفته پس از عمل، نبود اسپرم در مایع منی را بررسی می‌کند. تا زمانی که پزشک نتیجه را تائید نکرده، روش پیشگیری قبلی باید ادامه یابد. 

نام آزمایش اسپرم چیست؟

در نسخه‌های پزشکی و برگه‌های آزمایشگاهی، این تست معمولاً با نام‌های علمی Semen Analysis (آنالیز مایع منی)، Spermogram (اسپرموگرام) یا به اختصار S/A مشاهده می‌شود.

شرایط انجام آزمایش اسپرم

. دقت نتیجه آزمایش، تا حد زیادی به رعایت چند شرط ساده پیش از نمونه‌گیری بستگی دارد. یکی از مهم‌ترین شروط، طبق راهنمای سازمان جهانی بهداشت (WHO)، رعایت دوره پرهیز جنسی است.

فرد باید حداقل ۲ روز (۴۸ ساعت) و حداکثر ۷ روز پیش از انجام آزمایش، هیچ‌انزالی نداشته باشد. پرهیز کمتر از ۲ روز ممکن است باعث کاهش کاذب تعداد اسپرم شود. پرهیز طولانی‌تر از ۷ روز می‌تواند بعضی پارامترها، از جمله تحرک اسپرم را تحت تأثیر قرار دهد. علاوه بر این، شرایط جسمانی مانند تب بالا در 3 ماه اخیر، عفونت‌ها یا مصرف الکل باید به آزمایشگاه اطلاع داده شود. چرخه کامل تولید اسپرم حدود سه ماه طول می‌کشد و رویدادهایی که در این بازه می‌تواند بر فرآیند تولید اسپرم موثر باشد ممکن است نتیجه آزمایش را تغییر دهند. 

قبل از آزمایش اسپرم چه نکاتی را باید رعایت کنیم؟

علاوه بر شرط اصلی پرهیز زمانی، آمادگی ذهنی و جسمی بیمار نیز در کیفیت نمونه تأثیرگذار است. برای اینکه بدانیم آزمایش اسپرم چگونه است و چه پیش‌نیازهایی دارد، باید به موارد زیر توجه ویژه داشته باشید:

●      مصرف داروها: مصرف هرگونه داروی نسخه‌ای، مکمل‌های بدنسازی (به‌ویژه استروئیدهای آنابولیک)، داروهای گیاهی یا آنتی‌بیوتیک‌ها باید به اطلاع پزشک و آزمایشگاه برسد.

●      سبک زندگی و تغذیه: مصرف دخانیات، الکل، مواد مخدر و برخی مکمل‌ها یا داروها می‌تواند بر سلامت باروری اثر بگذارد. برای بهبود پایدار کیفیت اسپرم، اصلاح مستمر سبک زندگی اهمیت بیشتری از تغییرات چندروزه پیش از آزمایش دارد. مصرف خودسرانه مکمل‌ها، ترکیبات گیاهی یا آنتی‌اکسیدان‌ها نیز توصیه نمی‌شود.

●      دما: مواجهه مکرر یا طولانی‌مدت با گرمای زیاد ممکن است بر اسپرم‌سازی اثر منفی بگذارد. سابقه مواجهه شغلی با گرما یا استفاده مکرر از سونا، جکوزی و وان آب داغ را به پزشک اطلاع دهید.

 نحوه نمونه‌گیری برای آزمایش اسپرم

پس از رعایت تمامی پیش‌شرط‌ها، مرحله حیاتی نمونه‌گیری فرا می‌رسد. استانداردترین نحوه انجام آزمایش اسپرم، جمع‌آوری نمونه در اتاق‌های مخصوص و ایزوله در خود آزمایشگاه یا کلینیک ناباروری است. فرد تمام حجم مایع منی را از طریق خودارضایی در ظرف تمیز و مخصوصی که آزمایشگاه در اختیار او قرار داده است جمع‌آوری می‌کند. هنگام نمونه‌گیری نباید از بزاق، صابون یا روان‌کننده‌های معمول استفاده شود، مگر آنکه آزمایشگاه محصولی سازگار با اسپرم را تأیید کرده باشد.

تأکید بر جمع‌آوری قطرات اولیه مایع منی بسیار مهم است؛ زیرا معمولاً بخش قابل‌توجهی از اسپرم‌ها در قسمت ابتدایی نمونه وجود دارند. در صورت از دست رفتن هر بخش از نمونه، باید موضوع به آزمایشگاه اطلاع داده شود. در صورتی که نمونه‌گیری در آزمایشگاه برای فرد از نظر روانی مقدور نباشد، پزشک ممکن است اجازه دهد نمونه در منزل تهیه شده و در شرایط دمایی مناسب مطابق دستور آزمایشگاه و بدون قرار گرفتن در معرض سرما یا گرمای شدید، حداکثر ظرف یک ساعت تحویل داده شود.

تفسیر نتایج آزمایش اسپرم

پس از آماده شدن جواب، مجموعه‌ای از اعداد و اصطلاحات پزشکی مقابل شما قرار می‌گیرد. در پزشکی مبتنی بر شواهد، تفسیر این نتایج بر اساس آخرین رفرنس‌های استاندارد سازمان جهانی بهداشت (ویرایش ششم WHO 2021) انجام می‌شود. برای درک بهتر، باید بدانیم که تنها یک پارامتر تعیین‌کننده نیست، بلکه ترکیبی از ویژگی‌ها، قدرت باروری را مشخص می‌کند.

محدوده طبیعی نتایج آزمایش اسپرم

جدول زیر حد مرجع پایین سازمان جهانی بهداشت (ویرایش ششم، ۲۰۲۱) را نشان می‌دهد. این اعداد «مرز باروری و ناباروری» نیستند: آن‌ها صدک پنجم مردانی هستند که همسرشان ظرف یک سال باردار شده است؛ یعنی از هر ۱۰۰ مردی که بچه‌دار شده‌اند، تنها ۵ نفر عددی پایین‌تر از این حدود داشته‌اند. بنابراین نتیجه پایین‌تر از این حدود به معنای ناباروری نیست و نتیجه بالاتر از آن هم باروری را تضمین نمی‌کند.

چگونه برگه آزمایش اسپرم خود را بخوانیم؟

یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های مراجعین، روبه‌رو شدن با اصطلاح‌ها و مخفف‌های انگلیسی در برگه آزمایش است. در بسیاری از برگه‌های آزمایشگاهی استاندارد، تحرک اسپرم در سه دسته اصلی گزارش می‌شود که درک آن ها بسیار مهم است:

•  تحرک پیش‌رونده (Progressive Motility یا PR): نشان‌دهنده درصد اسپرم‌هایی است که حرکت فعال رو به جلو دارند (حد مرجع پایین آن ۳۰% است). این مهم‌ترین عامل برای رسیدن اسپرم به تخمک است. 
• تحرک غیرپیشرونده (Non-progressive یا NP): نشان‌دهنده اسپرم‌هایی است که حرکت دارند، اما این حرکت درجا، چرخشی یا لرزشی است و پیشرونده نیست. 
• بی حرکت (Immotile – IM): نشان‌دهنده درصد اسپرم‌های کاملاً بی‌حرکت است.

معمولاً در برگه آزمایش مجموع PR و NP تحت عنوان Total Motility (تحرک کل) گزارش می‌شود که حد مرجع پایین آن در WHO ۴۲% است.

علت‌های غیرطبیعی بودن جواب آزمایش اسپرم

اگر یک یا چند پارامتر از حدود مرجع پایین‌تر باشند، ممکن است اصطلاحاتی مانند الیگوزواسپرمی (کاهش غلظت یا تعداد اسپرم)، آستنوزواسپرمی (کاهش تحرک)، تراتوزواسپرمی (کاهش درصد اشکال طبیعی) یا آزواسپرمی (مشاهده‌نشدن اسپرم در نمونه) در گزارش مطرح شوند. این یافته‌ها باید با تکرار آزمایش و ارزیابی بالینی تفسیر شوند.

علل مختلفی می‌توانند کیفیت اسپرم را کاهش دهند: واریکوسل (گشاد شدن سیاهرگ‌های اطراف بیضه )، اختلالات هورمونی، عفونت‌های دستگاه ادراری-تناسلی، نقص‌های ژنتیکی، انسداد مجاری و عوامل محیطی مانند گرما، سموم و تشعشع. در بخشی از موارد هم با وجود بررسی کامل، علت مشخصی پیدا نمی‌شود. 

درمان دارویی تنها در گروه محدودی از بیماران جایگاه دارد. پزشکان ممکن است در پروتکل‌های درمانی خود از داروهای باروری مردان مانند سینال اف® (تولیدشده در شرکت سیناژن، اولین و تنها شرکت داروسازی ایرانی دارنده‌ی تاییدیه‌ اتحادیه اروپا) بهره ببرند. این دارو حاوی هورمون نوترکیب FSH یا فولیتروپین آلفا، جهت تحریک ساخت اسپرم در مردان مبتلا به کمبود هورمونی یا هیپوگونادیسم هیپوگونادوتروپیک (یعنی مردانی که مشکل اصلی آن‌ها نارسایی اولیه بیضه نیست) تائید شده است؛ این درمان برای همه انواع ناباروری مردانه کاربرد ندارد و باید تحت نظر پزشک متخصص با توجه به تشخیص بالینی دقیق تجویز شود. 

نتایج آزمایش اسپرم چه مسیری را برای درمان پیش روی ما می‌گذارد؟

تفسیر نهایی نتایج و انتخاب روش درمان ناباروری تنها به عهده پزشک متخصص است، اما نتایج اسپرموگرام می‌تواند مسیر درمان را به شکل زیر هدایت کند:

●      اقدام به بارداری طبیعی: قرار داشتن پارامترها در محدوده مرجع، احتمال وجود عامل مردانه را کاهش می‌دهد اما آن را کاملاً رد نمی‌کند. تصمیم به ادامه تلاش برای بارداری طبیعی به مدت ناباروری، سن و وضعیت هر دو شریک و سایر یافته‌های بالینی بستگی دارد.

●      روش IUI (تلقیح داخل رحمی اسپرم): اگر اختلالات خفیف باشند (مثلاً کاهش جزئی در تعداد اسپرم‌ها یا تحرک پیشرونده PR)، پزشک ممکن است پس از شستشو و آماده‌سازی اسپرم در آزمایشگاه، روش IUI را پیشنهاد دهد.

●      روش‌های IVF (لقاح آزمایشگاهی) یا ICSI (میکرواینجکشن): در اختلالات شدید پارامترهای اسپرم یا وجود سایر عوامل مؤثر، ممکن است IVF یا تزریق مستقیم اسپرم به داخل تخمک ICSI در نظر گرفته شود. انتخاب این روش‌ها صرفاً براساس یک شاخص، از جمله مورفولوژی، انجام نمی‌شود.

برای آشنایی با روش‌های درمان ناباروری به مقالات زیر مراجعه کنید:

●      پیشرفته‌ترین روش‌های درمان ناباروری در دنیا

●      جدیدترین روش‌های درمان نازایی و ناباروری در زنان و مردان

●      تفاوت IVF و IUI چیست؟

آزمایش اسپرم در منزل امکان‌پذیر است؟

با پیشرفت تکنولوژی، کیت‌های تست خانگی اسپرم برای بررسی اولیه به بازار عرضه شده‌اند که این سؤال را ایجاد می‌کنند: آیا آزمایش اسپرم در منزل جایگزین روش آزمایشگاهی می‌شود؟ پاسخ بالینی منفی است. بیشتر کیت‌های خانگی رایج تنها غلظت را می‌سنجند، هرچند نسل جدید آن‌ها با کمک اپلیکیشن‌های موبایل قادر به ارزیابی تحرک نیز هستند؛ اما همچنان توانایی بررسی دقیق مورفولوژی و عفونت را ندارند.

بنابراین، اگرچه تست‌های خانگی مزیت حریم شخصی را دارند، اما برای ارزیابی علمی و شروع درمان، مراجعه به آزمایشگاه‌های مجهز ضروری است.

آیا آزمایش اسپرم درد دارد؟

یکی از نگرانی‌های مردان پیش از انجام این ارزیابی، ترس از مداخلات دردناک است. باید با اطمینان گفت که این آزمایش کاملاً غیرتهاجمی است و هیچ‌گونه دردی ندارد. فرآیند نمونه‌گیری صرفاً از طریق انزال طبیعی صورت می‌گیرد و نیازی به خون‌گیری، تزریق یا استفاده از دستگاه‌های خاص روی بدن بیمار نیست.

خطرات آزمایش اسپرم

در راستای غیر تهاجمی بودن این روش، می‌توان تأیید کرد که این تست هیچ‌گونه خطر یا عوارض جانبی جسمانی به همراه ندارد. تنها چالش ممکن، استرس روانی یا احساس خجالت در حین نمونه‌گیری در محیط آزمایشگاه است که کلینیک‌های معتبر با فراهم کردن اتاق‌های خصوصی آرام، این مسئله را مدیریت می‌کنند. اگر این موضوع همچنان برایتان دشوار بود، می‌توانید درباره نمونه‌گیری در منزل با پزشک صحبت کنید.

جواب آزمایش اسپرم چه زمانی آماده می‌شود؟

از آنجا که مایع منی در خارج از بدن به‌سرعت تغییر ماهیت می‌دهد و اسپرم‌ها پس از مدتی تحرک خود را از دست می‌دهند، بررسی‌های میکروسکوپی توسط تکنسین آزمایشگاه باید ترجیحاً ظرف ۳۰ دقیقه و حداکثر تا ۶۰ دقیقه پس از تحویل نمونه آغاز شود. با این حال، زمان ارائه جواب آزمایش اسپرم به بیمار، بسته به پروتکل‌های آزمایشگاه معمولاً بین ۲۴ تا ۷۲ ساعت کاری به طول می‌انجامد تا نتایج به دقت ثبت و تایپ شوند.

تفسیر آزمایش اسپرم 

با وجود دسترسی به اطلاعات اینترنت و ابزارهای هوش مصنوعی، تفسیر نهایی نتیجه آزمایش اسپرم تنها در صلاحیت پزشک متخصص (اورولوژیست یا فلوشیپ ناباروری مردان) است. در موارد زیر لازم است برای ارزیابی تخصصی به پزشک مراجعه شود: 

• اگر هر یک از شاخص‌های اصلی (تعداد، تحرک یا شکل) پایین تر از حد مرجع باشد.
• اگر بیش از یک سال (یا بیش از ۶ ماه برای زنان بالای ۳۵ سال) برای بارداری تلاش کرده‌اید و نتیجه نگرفته‌اید.
• در صورت داشتن سابقه جراحی‌های بیضه، نهان‌بیضگی (پایین نیامدن بیضه در کودکی)، یا ابتلا به واریکوسل.
• اگر قصد استفاده از تکنیک‌های کمک‌باروری پیشرفته را دارید؛ کیفیت پایه اسپرم باید توسط متخصص تأیید شود.

تشخیص اختلال اسپرم به معنای پایان مردانگی نیست!

تجربه نشان داده است که بسیاری از مردان با دیدن جواب غیر طبیعی اسپرموگرام دچار استرس شدید و کاهش اعتمادبه‌نفس می‌شوند. بسیار مهم است بدانید که کیفیت مایع منی و پارامترهای اسپرم صرفاً یک فاکتور سلولی و آزمایشگاهی هستند. غیرطبیعی بودن آزمایش اسپرم به‌خودی‌خود به معنای اختلال میل جنسی، نعوظ یا مردانگی نیست.

بخشی از علل ناباروری مردانه قابل درمان یا قابل مدیریت‌اند، مثلاً برخی اختلالات هورمونی، عفونت‌ها یا انسدادها، و در بسیاری از موارد دیگر، روش‌های کمک‌باروری راه فرزندآوری را باز می‌کنند. بعضی مطالعات نشان داده‌اند، مصرف مکمل‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها می‌تواند تاحدی در موارد ناباروری جزئی کمک کننده باشند؛ اما مصرف مکمل‌ها به صورت خودسرانه و بدون تجویز پزشک جایگزین یافتن علت نیست. آرامش خود را حفظ کنید و با اورولوژیست یا فلوشیپ ناباروری مردان مشورت کنید.

جمع‌بندی

در مسیر تشخیص و درمان ناباروری زوجین، بررسی همزمان مرد و زن کلید رسیدن به نتیجه است. آزمایش اسپرم خط اول ارزیابی ناباروری در سمت مرد استو با روشی کاملاً بدون درد و غیرتهاجمی، اطلاعات ارزشمندی درباره اسپرم سازی در اختیار پزشک قرار می‌دهد. رعایت دوره پرهیز جنسی و دستورالعمل‌های نمونه‌گیری، به افزایش قابلیت اعتماد نتیجه آزمایش کمک می‌کند.

همواره بخاطر داشته باشید که یک نتیجه غیرطبیعی در آزمایش اول، به معنای ناباروری قطعی و دائمی نیست. چرخه تولید و بلوغ کامل اسپرم حدود ۲.۵ تا ۳ ماه (نزدیک به ۷۰ تا ۹۰ روز) طول می‌کشد و عوامل موقتی مانند استرس، تب یا مصرف برخی داروها می‌توانند نتیجه یک مقطع زمانی را مختل کنند. به همین دلیل، در صورت غیرطبیعی بودن نتیجه، معمولاً آزمایش با نظر پزشک تکرار می‌شود و زمان تکرار به نوع اختلال، بیماری اخیر و هدف ارزیابی بستگی دارد.

ارکیدلایف، به عنوان بزرگ‌ترین واحد حمایت از بیمار در ایران و با بیش از ۱۰ سال تجربه، از لحظه تجویز دارو تا ادامه مسیر درمان، همراه مصرف‌کنندگان داروهای تحت فروش شرکت ارکیدفارمد است. این مجموعه با تسهیل روند تهیه دارو، راهنمایی برای شروع درمان و پیگیری منظم ادامه آن، به بیماران کمک می‌کند تا مراحل درمانی خود را در کوتاه‌ترین زمان و با آسودگی خاطر بیشتری طی کنند. همچنین ارکیدلایف با انتشار جدیدترین مقالات و اخبار علمی مرتبط با حوزه دارو و درمان در وب‌سایت خود، بیماران را از آخرین دستاوردهای علمی و اطلاعات کاربردی و معتبر در زمینه سلامت بهره‌مند می‌سازد.

پرسش‌های متداول