تاثیر داروی لاغری بر کیفیت اسپرم؛ آیا آمپول‌های لاغری روی باروری مردان اثر دارند؟

بسیاری از مردانی که با اضافه‌وزن دست‌وپنجه نرم می‌کنند و اکنون به آمپول‌های نسل جدید لاغری روی آورده‌اند، این دغدغه را دارند که آیا این داروها به توانایی بچه‌دار شدنشان آسیب می‌زنند یا نه. این نگرانی طبیعی است، به‌ویژه برای زوج‌هایی که هم‌زمان با شروع درمان چاقی، برای فرزندآوری هم برنامه‌ریزی می‌کنند. در این مقاله علمی، برپایه جدیدترین کارآزمایی‌های بالینی، به‌طور دقیق و با زبانی ساده بررسی می‌کنیم که تاثیر داروی لاغری بر کیفیت اسپرم چیست و رابطه واقعی میان آمپول‌های لاغری و باروری مردان چگونه است.

چرا چاقی می‌تواند کیفیت اسپرم را کاهش دهد؟

چاقی یکی از عوامل اصلی تضعیف باروری در مردان است. بافت چربی احشایی صرفاً یک ذخیره انرژی نیست؛ بلکه همچون یک بافت غدد درون‌ریز فعال عمل می‌کند و از چند مسیر متابولیک مجزا، به‌طور مستقیم توان تولیدمثل مردان را مختل می‌کند. این بافت با تولید بیش‌ازحد آنزیم آروماتاز، هورمون‌های مردانه را به استروژن تبدیل کرده و از طریق بازخورد منفی بر هیپوتالاموس، ترشح هورمون‌های محرک بیضه را کاهش می‌دهد.

هم‌زمان، التهاب خفیف و مزمن ناشی از چاقی -با افزایش فاکتورهای التهابی مثل اینترلوکین ۶ (IL-6) و فاکتور نکروز توموری آلفا (TNF-α)- استرس اکسیداتیو را در مایع منی بالا می‌برد و به ژن‌های اسپرم آسیب می‌رساند. تجمع چربی در ناحیه کشاله ران و زیر شکم نیز با افزایش دمای بیضه، سد خونی-بیضه‌ای را مختل کرده و کیفیت ساختاری و عملکردی اسپرم را پایین می‌آورد. خبر امیدوارکننده این است که شواهد علمی نشان می‌دهند تاثیر کاهش وزن بر کیفیت اسپرم، مثبت و قابل‌توجه است.

ارتباط چاقی با کاهش تستوسترون

مقاومت به انسولین ناشی از چاقی، ساخت پروتئین حامل هورمون‌های جنسی در کبد را کاهش می‌دهد و همین موضوع افت محسوس تستوسترون کل خون را به دنبال دارد. هم‌زمان، افزایش بافت چربی فعالیت آنزیم آروماتاز را تشدید کرده و بخشی از تستوسترون آزاد را به استرادیول تبدیل می‌کند؛ وضعیتی که در اصطلاح پزشکی «هیپوگونادیسم عملکردی یا متابولیک» نامیده می‌شود، اما به زبان ساده یعنی نوعی کم‌کاری موقت و قابل‌برگشت بیضه که ریشه در چاقی یا اختلالات متابولیک بدن دارد، نه در یک آسیب دائمی هیپوفیز یا خود بیضه. نکته امیدوارکننده این است که این کم‌کاری با کاهش وزنِ پایدار، کاملاً برگشت‌پذیر است.

تأثیر اضافه‌وزن بر تعداد و تحرک اسپرم

افزایش شاخص توده بدنی (BMI) با افت پارامترهای مایع منی، از جمله تعداد، غلظت و تحرک پیش‌رونده اسپرم، رابطه مستقیم دارد. داده‌های فراتحلیل نشان می‌دهند احتمال کاهش شدید تعداد اسپرم یا حتی صفر شدن کامل آن -که در اصطلاح پزشکی به‌ترتیب «الیگواسپرمی» و «آزواسپرمی» نامیده می‌شوند- در مردان چاق ۱٫۲۸ برابر و در چاقی مفرط تا ۲٫۰۴ برابر بیشتر از افراد با وزن طبیعی است.

 علت این افت دوسویه است: از یک سو گرمای موضعی کیسه بیضه، مراحل اولیه فرآیند تولید اسپرم در بدن (اسپرماتوژنز) را سرکوب می‌کند و از سوی دیگر استرس اکسیداتیو سیستمیک، به غشای سلولی اسپرم آسیب می‌زند و باعث کاهش شدید تحرک و بروز نقایص ساختاری در دم اسپرم می‌شود.

آیا داروهای لاغری کیفیت اسپرم را کاهش می‌دهند؟

شواهد درمان‌های بهبود دهنده باروری کنونی نشان می‌دهد داروهای شبیه‌ساز هورمون‌های سیری (آگونیست‌های GLP-1) هیچ اثر سمی مستقیمی روی بیضه یا اسپرم ندارند. برعکس، این داروها با ایجاد کاهش وزن معنی‌دار و بهبود حساسیت به انسولین، محور مغز-بیضه (HPG) را احیا می‌کنند و در جمعیت‌های چاق و دیابتی، به‌عنوان درمان‌های بهبود دهنده باروری شناخته می‌شوند.

نکته مهمی که باید در نظر داشت این است که این یافته‌های امیدوارکننده عمدتاً در مردان چاق، دیابتی یا دارای کم‌کاری متابولیک بیضه به‌دست آمده‌اند؛ مطالعات روی مردان سالم و با وزن طبیعی -برای نمونه با مصرف دولاگلوتاید یا لیراگلوتاید- تغییر معنی‌داری در پارامترهای اسپرم یا هورمون‌های پایه نشان نداده‌اند. به بیان دیگر، این آمپول‌ها را نباید به‌عنوان یک «تقویت‌کننده باروری» عمومی برای هر مردی معرفی کرد؛ فایده اصلی آن‌ها در اصلاح اختلال متابولیک زمینه‌ای نهفته است، نه در یک اثر مستقیم و عمومی بر باروری.

تأثیر آمپول اوزمپیک (سماگلوتاید) بر کیفیت اسپرم

سماگلوتاید، آگونیست هفتگی گیرنده GLP-1، می‌تواند شکل و ساختار ظاهری اسپرم (که در اصطلاح پزشکی «مورفولوژی اسپرم» نامیده می‌شود) را در مردان چاق مبتلا به دیابت نوع ۲ و کم‌کاری عملکردی بیضه بهبود ‌بخشد. در یک کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده ۲۴هفته‌ای روی ۲۵ مرد چاق، مصرف هفتگی ۱ میلی‌گرم سماگلوتاید در مقایسه با تزریق تستوسترون اندکانوات، درصد اسپرم‌های دارای شکل طبیعی را به‌طور معنی‌دار از ۲٪ به ۴٪ افزایش داد. در مقابل، افراد گروه تستوسترون به‌دلیل سرکوب محور مغز-بیضه، افت شدید غلظت و تعداد کل اسپرم را تجربه کردند. این یافته‌ها نشان می‌دهد سماگلوتاید ممکن است گزینه مناسبی برای مردانی باشد که هم‌زمان به دنبال کاهش وزن و حفظ باروری هستند.

تأثیر آمپول مانجارو (تیرزپاتاید) بر کیفیت اسپرم

طبق مطالعات تیرزپاتاید، آگونیست دوگانه گیرنده‌های GIP و GLP-1، در بازگرداندن عملکرد طبیعی بیضه در مردانی که به‌دلیل چاقی دچار کم‌کاری متابولیک بیضه شده‌اند، اثربخشی داشته است. در یک مطالعه کنترل‌شده روی ۸۳ مرد چاق مبتلا به همین عارضه، تزریق هفتگی تیرزپاتاید (با تیتراسیون از ۲٫۵ تا ۵ میلی‌گرم) طی دو ماه، به کاهش معنی‌دار چربی احشایی و افزایش قابل‌توجه سطوح LH، FSH، SHBG و تستوسترون کل و آزاد انجامید و هم‌زمان استرادیول را کاهش داد. مطالعات پیش‌بالینی روی مدل‌های دیابتی نیز نشان داده‌اند تیرزپاتاید با فعال‌سازی مسیر آنتی‌اکسیدانی ، استرس اکسیداتیو و مرگ سلولی بیضه را کاهش داده و سد خونی-بیضه‌ای را حفظ می‌کند.

تأثیر آمپول ساکسندا (لیراگلوتاید) بر کیفیت اسپرم

لیراگلوتاید، آگونیست روزانه GLP-1، در حفظ و بهبودهای ناشی از کاهش وزن روی پارامترهای اسپرم اثبات‌شده است. در کارآزمایی تصادفی‌سازی‌شده و دوسوکور (با ۵۶ شرکت‌کننده)، مردان چاق ابتدا طی یک دوره ۸هفته‌ای رژیم بسیار کم‌کالری (۸۰۰ کیلوکالری در روز) به‌طور میانگین ۱۶٫۵ کیلوگرم وزن کم کردند که با افزایش ۱٫۴۹ برابری غلظت اسپرم و ۱٫۴۱ برابری تعداد کل اسپرم همراه بود. سپس درمان نگهدارنده ۵۲هفته‌ای با دوز روزانه ۳ میلی‌گرم لیراگلوتاید توانست این بهبودها را طی یک سال حفظ کند؛ در حالی که افرادی که دوباره وزن اضافه کردند، تمام این پیشرفت را از دست دادند. این یافته اهمیت حفظ وزن -نه فقط کاهش اولیه آن- را در سلامت اسپرم نشان می‌دهد.

تأثیر آمپول اسپارتینا بر کیفیت اسپرم

اسپارتینا داروی تیرزپاتاید است که توسط شرکت داروسازی سیناژن ، اولین و تنها دارنده‌ی تاییدیه‌ اتحادیه اروپا تولید می شود. ماده مؤثره آن همان مولکول با اثر دوگانه بر GIP و GLP-1 موجود در مانجارو است.

از نظر تاثیر بر باروری، چون اسپارتینا از نظر ماده مؤثره با تیرزپاتاید یکسان است، انتظار می‌رود اثرات آن بر تستوسترون، هورمون‌های محور هیپوفیز-بیضه و پارامترهای اسپرم، همسو با یافته‌های بالینی تیرزپاتاید باشد؛ یعنی افزایش طبیعی تستوسترون و محافظت از ریزعروق بیضه از طریق کاهش چربی احشایی.

برای جمع‌بندی این بخش، جدول زیر عملکرد این داروهای لاغری را در مقایسه با درمان جایگزینی تستوسترون (TRT)، بر پایه شواهد بالینی، از نظر تاثیر بر محور هورمونی و باروری مردان نشان می‌دهد:

تاثیر داروهای لاغری بر تستوسترون و هورمون‌های مردانه

میان مصرف آمپول‌های لاغری و تستوسترون رابطه‌ای قابل‌توجه برقرار است. مرورهای نظام‌مند تأیید می‌کنند که آگونیست‌های GLP-1 و آگونیست‌های دوگانه، سطح تستوسترون کل خون و گنادوتروپین‌های LH و FSH را در مردان مبتلا به اختلالات متابولیک به‌طور معنی‌داری افزایش می‌دهند، بدون آنکه اثرات سرکوب‌کننده محور هیپوفیز-بیضه ناشی از تزریق تستوسترون خارجی را داشته باشند.

آیا تستوسترون بعد از کاهش وزن افزایش پیدا می‌کند؟

بله. کاهش قابل‌توجه وزن، چرخه معیوب کم‌کاری بیضه ناشی از چاقی را می‌شکند و تولید طبیعی تستوسترون درون‌زاد را بازمی‌گرداند. کاهش بافت چربی احشایی، تبدیل آندروژن به استروژن توسط آنزیم آروماتاز را به حداقل می‌رساند و بازخورد منفی استروژنی روی هیپوتالاموس را کاهش می‌دهد. این بازیابی هورمونی تا زمانی که وزن کاهش‌یافته حفظ شود، پایدار می‌ماند.

آیا داروهای لاغری مستقیماً روی بیضه اثر دارند؟

مطالعات پیش‌بالینی، حضور عملکردی گیرنده‌های GLP-1 را مستقیماً روی سلول‌های لیدیگ، سلول‌های سرتولی و اسپرم‌های بالغ در بافت تولیدمثلی انسان و حیوانات نشان داده‌اند. تحریک آزمایشگاهی این گیرنده‌ها روی سلول‌های سرتولی انسانی، سوخت‌وساز انرژی موضعی و ترشح لاکتات -که سوخت اصلی فرآیند تولید اسپرم است- را تنظیم می‌کند. با این حال، ممکن است محرک اصلی بهبود تستوسترون و کیفیت اسپرم، همان اثر سیستمیک وابسته به کاهش وزن -یعنی کاهش چربی احشایی و رفع سرکوب محور مغز-بیضه (HPG) باشد، نه اثر موضعی مستقیم دارو روی بیضه.

اگر قصد فرزندآوری دارید، پیش از مصرف داروی لاغری این نکات را بدانید

مردان چاق و دیابتی که قصد بچه‌دار شدن دارند، باید درمان‌های کاهش وزن مبتنی بر اینکرتین (GLP-1RA) را بر درمان جایگزینی تستوسترون (TRT) ترجیح دهند؛ زیرا تستوسترون خارجی همچون یک روش پیشگیری از بارداری مردانه عمل می‌کند و با سرکوب محور مغز-بیضه HPG، غلظت و تعداد کل اسپرم را تا سطح کم‌باروری یا حتی صفر شدن کامل اسپرم کاهش می‌دهد. در مقابل، داروهای مبتنی بر اینکرتین بهبود دهنده باروری هستند و به بازیابی طبیعی پارامترهای منی و ترشح هورمونی بیضه کمک می‌کنند.

چه زمانی برای شروع درمان مناسب‌تر است؟

از آنجا که یک چرخه کامل تولید اسپرم در بدن (اسپرماتوژنز) حدود ۷۴ روز به‌همراه یک دوره بلوغ اپیدیدیمی طول می‌کشد، بهتر است اقدام فعال برای بارداری به فاز تثبیت وزن -پس از عبور از مرحله کاتابولیک شدید کاهش وزن- موکول شود. در فاز ابتدایی و پرشتاب کاهش وزن، که با محدودیت شدید کالری و افزایش تدریجی دوز دارو همراه است، استرس متابولیک بدن می‌تواند به‌طور موقت پارامترهای اسپرم را کاهش دهد. این پارامترها معمولاً تنها در فاز نگهدارنده و پس از تثبیت تعادل متابولیک و ریزمغذی‌ها، به‌طور پایدار بهبود می‌یابند. به همین دلیل، توصیه می‌شود  که زوج‌ها اقدام فعال برای بارداری را به فاز تثبیت وزن -نه فاز حاد کاهش وزن- موکول کنند.

آیا پیش از مصرف داروی لاغری باید آزمایش اسپرم انجام داد؟

بله، انجام یک آزمایش پایه آنالیز مایع منی (اسپرموگرام) پیش از شروع دارودرمانی لاغری، برای مردان چاق یا کم‌بارور می‌تواند مفید باشد. مردان چاق و دیابتی غالباً پارامترهای پایه اسپرم را کمتر از صدک پنجم دامنه طبیعی نشان می‌دهند. آزمایش پایه به پزشک اجازه می‌دهد روند تغییرات غلظت، تعداد، تحرک و شکل ظاهری اسپرم را هم‌زمان با کاهش وزن و بهبود کنترل قند خون پیگیری کند.

نکات ایمنی مهم: کم‌آبی بدن و جذب داروهای همراه

یک نکته ایمنی که کمتر به آن پرداخته می‌شود، تأثیر این داروها بر جذب سایر داروهای خوراکی است. آگونیست‌های GLP-1 و آگونیست‌های دوگانه با به‌تأخیر انداختن تخلیه معده، می‌توانند سرعت جذب و حداکثر غلظت پلاسمایی سایر داروهای خوراکیِ مصرفی هم‌زمان را تغییر دهند. برای نمونه، اطلاعات دارویی تیرزپاتاید هشدار می‌دهد که تأخیر تخلیه معده می‌تواند جذب قرص‌های ضدبارداری خوراکی را کاهش دهد؛ به همین دلیل توصیه می‌شود همسران بانوان مصرف کننده این داروها، پس از شروع یا افزایش دوز دارو، چند هفته از یک روش بازدارنده (مانند کاندوم) نیز به‌عنوان روش مکمل پیشگیری استفاده کنند.

از سوی دیگر، عوارض گوارشی شایع مانند تهوع، اسهال یا استفراغ در آغاز درمان می‌تواند خطر کم‌آبی بدن را افزایش دهد؛ رعایت هیدراتاسیون کافی و اطلاع‌رسانی به پزشک درباره سایر داروهای مصرفی -به‌ویژه داروهای با فاصله کم بین اثر درمانی و مسمومیت مثل وارفارین- از نکات ایمنی مهم در طول درمان است.

چه زمانی باید با پزشک متخصص اورولوژی یا ناباروری مشورت کرد؟

مراجعه به متخصص اورولوژی و ناباروری مردان در صورت عدم بارداری پس از ۱۲ ماه اقدام مداوم (یا ۶ ماه، اگر سن همسر بالای ۳۵ سال باشد)، یا در صورتی که آزمایش اسپرم، کاهش شدید تعداد اسپرم (کمتر از ۵ میلیون در میلی‌لیتر) یا صفر بودن کامل آن را نشان دهد، ضروری است. چاقی تنها یکی از علل چندعاملی ناباروری مردان است و سایر عوامل غیرقابل‌تغییر -مانند ناهنجاری‌های ژنتیکی، واریکوسل بالینی یا انسداد مسیر خروج اسپرم- باید توسط متخصص به‌طور نظام‌مند رد شوند.

جمع‌بندی

اجماع علمی موجود تأیید می‌کند که داروهای لاغری مبتنی بر اینکرتین (سماگلوتاید، تیرزپاتاید و لیراگلوتاید) برای باروری مردان زیان‌آور نیستند. برعکس، این داروها با ایجاد کاهش وزن قابل‌توجه، رفع التهاب سیستمیک مزمن و بازسازی محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-بیضه (HPG)، سطح تستوسترون طبیعی را افزایش می‌دهند و پارامترهای مایع منی را در مردان چاق و دارای کم‌کاری بیضه بهبود می‌بخشند. با این حال، این اثرات عمدتاً در مردان چاق یا دیابتی مشاهده شده‌اند، نه لزوماً در مردان سالم با وزن طبیعی.

پیش از شروع هر نوع درمان دارویی برای لاغری -به‌خصوص اگر برنامه فرزندآوری دارید- حتماً با پزشک متخصص غدد یا اورولوژی مشورت کنید. این مقاله صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی علمی دارد و جایگزین تشخیص، مشاوره یا درمان تخصصی نیست.

ارکیدلایف، به عنوان بزرگ‌ترین واحد حمایت از بیمار در ایران و با بیش از ۱۰ سال تجربه، از لحظه تجویز دارو تا ادامه مسیر درمان، همراه مصرف‌کنندگان داروهای تحت فروش شرکت ارکیدفارمد است. این مجموعه با تسهیل روند تهیه دارو، راهنمایی برای شروع درمان و پیگیری منظم ادامه آن، به بیماران کمک می‌کند تا مراحل درمانی خود را در کوتاه‌ترین زمان و با آسودگی خاطر بیشتری طی کنند. همچنین ارکیدلایف با انتشار جدیدترین مقالات و اخبار علمی مرتبط با حوزه دارو و درمان در وب‌سایت خود، بیماران را از آخرین دستاوردهای علمی و اطلاعات کاربردی و معتبر در زمینه سلامت بهره‌مند می‌سازد.

سوالات متداول